Dzik — biologia, zachowanie i co musisz wiedzieć przed egzaminem myśliwskim

Dzik (Sus scrofa) to jeden z najliczniejszych gatunków zwierzyny grubej w Polsce i — obok sarny — gatunek, na który poluje się u nas najczęściej. Z tego prostego powodu pytania o dzika wracają na egzaminie regularnie: o nazewnictwo, o oręż, o okresy polowań, o zachowanie watahy, wreszcie o ASF. Jeśli masz przed sobą egzamin na kandydata na myśliwego, czarnego zwierza musisz znać porządnie.

W tym artykule zbierzemy to, co naprawdę przydaje się przy stole egzaminacyjnym — bez owijania w bawełnę i bez „leśnych legend”. Trzymamy się faktów, które znajdziesz też w naszym atlasie zwierząt i w bazie pytań. Cały egzamin — część pisemną, ustną i strzelecką — rozłożyliśmy na czynniki pierwsze w osobnym tekście: jak wygląda egzamin myśliwski i jak go zdać za pierwszym razem.

Systematyka i wygląd — jak rozpoznać płeć i wiek

Dzik to Sus scrofa, przedstawiciel świniowatych i jedyny dziki przodek świni domowej żyjący w naszych lasach. W klasyfikacji łowieckiej zalicza się go do zwierzyny grubej, a w tradycyjnym podziale na barwę okrywy — do zwierzyny czarnej (stąd potoczne „czarny zwierz”). To rozróżnienie lubi pojawiać się w pytaniach, bo łatwo je pomylić z sarną, jeleniem czy danielem, które należą do zwierzyny płowej. Sylwetki i nazewnictwo tych gatunków porównasz w naszym atlasie zwierząt.

Sylwetka dzika jest masywna i charakterystyczna: krępe ciało, wysoko osadzony kłąb, klinowaty łeb. Mierzy w kłębie mniej więcej 65–100 cm. Masa zależy od płci i wieku — dorosły odyniec waży zwykle 80–200 kg, a locha 60–120 kg. Ciało pokrywa sztywna szczecina, a na karku i grzbiecie tworzy ona dłuższy, jeżący się chyb.

Płeć i wiek w terenie ocenia się m.in. po orężu i budowie. Stary odyniec jest potężniejszy, ma wyraźniejszy chyb i mocniej rozwinięte kły. Lochę prowadzącą rozpoznasz po watasze warchlaków i przelatków, które trzyma przy sobie. Ocena wieku „na oko” to jednak temat na praktykę i staż — na egzaminie liczy się przede wszystkim nazewnictwo i to, że wiesz, czym różni się warchlak od odyńca.

Nazewnictwo łowieckie — to wraca na egzaminie

Nazewnictwo dzika to żelazny punkt egzaminu — zarówno pisemnego, jak i ustnego. Najwięcej punktów gubi się na różnicy między płcią a wiekiem osobnika. Naucz się tych nazw na pamięć, bo to najpewniejsze punkty, jakie możesz zdobyć:

• Pasiak — najmłodszy dzik, w pierwszych ~3 miesiącach życia, z charakterystycznymi jasnymi pasami na grzbiecie (stąd nazwa).
• Warchlak — młody dzik w 1. roku życia (niezależnie od płci).
• Przelatek — dzik w 2. roku życia.
• Wycinek — samiec dzika w 3. roku życia.
• Locha — samica dzika od 3. roku życia.
• Odyniec — samiec dzika od 4. roku życia.
• Samura — stara locha, która już nie prowadzi warchlaków.

Warto też ogarnąć „anatomię po łowiecku”, bo te terminy przewijają się w pytaniach o różne gatunki, a u dzika mają swoje nazwy: kończyny to biegi, uszy to słuchy, ogon to chwost, a moszna to pędzel. Legowisko dzika to barłóg, a rozryta w poszukiwaniu pokarmu ziemia to buchtowisko.

Biologia i zachowanie — wataha, huczka, tryb nocny

Dzik prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia. Za dnia odpoczywa w barłogu, w gęstwinie albo trzcinowiskach, a żerować wychodzi po zmroku — i dlatego właśnie dziki to jeden z nielicznych gatunków, na które wolno polować w nocy. Żeruje wszystkożernie: zjada żołędzie, bulwy, korzenie, owady, larwy, dżdżownice, padlinę, jaja ptaków i drobne kręgowce. Rozrywając ziemię w poszukiwaniu pokarmu, buchtuje — i właśnie stąd potrafią brać się szkody w uprawach.

Dziki żyją w grupach rodzinnych. Stado dzików to wataha (uwaga — nie mów „stado”, jeśli chcesz brzmieć po łowiecku). Watahę prowadzi zwykle doświadczona locha, a tworzą ją lochy z warchlakami i przelatkami. Dorosłe odyńce przez większość roku trzymają się samotnie i dołączają do samic dopiero w okresie godowym.

Okres godowy dzika to huczka — przypada na okres od listopada do stycznia. Dzik jest poligamiczny. Młode rodzą się najczęściej na przedwiośniu, mniej więcej w marcu i kwietniu — locha prowadzi zwykle 4–8 warchlaków, czasem nawet do dwunastu. Ta wysoka rozrodczość jest jednym z powodów, dla których populacja dzika rośnie tak szybko i bywa trudna do regulacji.

Okresy polowań i przepisy — kiedy wolno, a kiedy nie

Tu uwaga, bo dzik jest wyjątkiem na tle innych gatunków. Na większość zwierzyny obowiązują ściśle określone okresy polowań, a poza nimi gatunek jest pod ochroną. Dzik — ze względu na ASF i konieczność redukcji populacji — może być pozyskiwany przez cały rok. To jest poprawna odpowiedź na klasyczne pytanie „okres polowań na dziki przypada:” — cały rok.

Całoroczny okres polowań nie oznacza jednak, że „wszystko wolno”. Polowanie na dzika nadal podlega wszystkim zasadom bezpieczeństwa i etyki łowieckiej. Najważniejsze z punktu widzenia egzaminu:

• Nie strzela się do lochy prowadzącej warchlaki. To zasada etyki i selekcji — odstrzał prowadzącej lochy skazuje cały miot warchlaków na śmierć. To wdzięczny temat na pytanie ustne o etykę łowiecką.
• W nocy na dziki polować wolno — dzik jest na zamkniętej liście gatunków, do których dopuszczone jest polowanie nocne (obok m.in. lisa, borsuka, kun i norki amerykańskiej). Ale i tu obowiązują dodatkowe wymogi: lornetka albo urządzenie obserwacyjne, latarka, dokładna znajomość terenu i bezwzględny zakaz strzelania w kierunku osad i dróg publicznych.
• Dziki i drapieżniki są wyjątkiem przy nęciskach. O ile generalnie nie strzela się do zwierzyny przy paśnikach i punktach dokarmiania, to do dzików i drapieżników przy nęciskach strzelać wolno. Tę „furtkę” komisja sprawdza chętnie.

Szczegółowe zasady bezpieczeństwa — odległości strzału, wymogi polowania nocnego i polowania zbiorowego — rozpisaliśmy w osobnym artykule o przepisach bezpieczeństwa na polowaniu. To kategoria z osobnym progiem zaliczenia, więc warto ją ćwiczyć oddzielnie.

ASF — afrykański pomór świń

ASF (afrykański pomór świń) to wirusowa, wysoce zaraźliwa i niemal zawsze śmiertelna choroba świń i dzików. Dla człowieka jest niegroźna — nie zarażają się nią ludzie i nie stanowi zagrożenia dla zdrowia konsumentów — ale powoduje olbrzymie straty w hodowli trzody chlewnej. To właśnie ASF jest powodem, dla którego dziki poławia się przez cały rok i prowadzi ich intensywną redukcję. Z tego względu choroba ta przewija się także w pytaniach egzaminacyjnych.

Najważniejsze, co kandydat powinien wiedzieć, to obowiązki myśliwego po znalezieniu padłego dzika. Zasada jest prosta: padły dzik to potencjalne źródło wirusa, więc nie postępujesz z nim na własną rękę.

• Nie dotykaj i nie przemieszczaj zwłok. Padłego dzika zostawiasz na miejscu — nie zabierasz, nie patroszysz, nie przewozisz.
• Zgłoś znalezisko. Fakt znalezienia padłego dzika zgłasza się odpowiednim służbom — przede wszystkim powiatowemu lekarzowi weterynarii (a w praktyce także właściwym osobom w kole / leśnictwie), tak aby zwłoki mogły zostać bezpiecznie zabezpieczone i zbadane.
• Zapamiętaj i oznacz miejsce. Lokalizacja znaleziska jest potrzebna służbom do pobrania prób i utylizacji.
• Stosuj bioasekurację. Po kontakcie z terenem, gdzie znaleziono padłego dzika, dba się o dezynfekcję obuwia, sprzętu i pojazdów, żeby nie przenosić wirusa dalej. ASF jest niezwykle odporny w środowisku.

Na egzaminie pytania o ASF rzadko schodzą do poziomu paragrafów — częściej sprawdzają, czy rozumiesz logikę: że choroba jest groźna dla świń, a nie dla ludzi, że padłego dzika się nie rusza i że obowiązuje zgłoszenie oraz bioasekuracja. Jeśli to masz w głowie, ten blok pytań jest dla ciebie pewnym źródłem punktów.